POLITYKA I ŻYCIE POLITYCZNE

Jest wiadome, że w samym pojmowaniu „polity­ki” i „życia politycznego” wciąż istnieją wśród burżua- zyjnych badaczy wątpliwości i różnice zdań, dlatego dziedzina „uczestnictwa” w zawężonym jej określeniu ma zakres dość płynny. I tak, istnieje wahanie czy określać politykę jako „dziedzinę formalnego rządu w najszerszym znaczeniu tego słowa, z włączeniem procesów związanych bezpośrednio i pośrednio z tą dziedziną”, czy jako wszelkie dziedziny (a zatem nie tylko państwową) „potencjalnego lub aktualnego uży­cia siły” (przy czym pomijamy już dalsze niejasności związane z pojęciem „siła”) . W konfrontacji z obecnie wysuwaną problematyką i postulatami pierwsze z tych określeń wywołuje wyraźny niedosyt.

NA PORZĄDKU DZIENNYM

Stają w ten sposób na porządku dziennym kwestie sposobów „uczestnictwa”, jego dziedzin i jego ram (gru­powych, organizacyjnych itp.). Dlatego przedstawione pojęcie „uczestnictwo” ma podstawowe znaczenie, a trzy wyszczególnione kwestie powinni stale mieć na uwadze ci, którzy do „uczestnictwa” pojmowanego w swoisty, a przeważnie nie dość jasny sposób, przy­wiązują tak wielkie znaczenie. Mówiąc — w praktyce politycznej, w nauce po­litycznej i w socjologii politycznej — o „uczestnictwie”, ma się na ogół na myśli „uczestnictwo polityczne”, które to określenie, jak wspomniano, także jest po­wszechnie spotykane. Zdaje się to ograniczać przedsta­wione poprzednio (3. 1.) pojęcie do pewnej dziedziny i stwierdzać coś bardziej konkretnego na temat ram i sposobów „uczestnictwa”.

PUNKT WYJŚCIA RÓŻNICOWANIA

„Uczestnictwo” w takim rozumieniu znaczy po prostu obecność ludzi razem z sobą w inte­rakcji, co składa się na życie społeczne i różne jego formy. Można zarzucić — a uczyniliby to zwłaszcza ci, dla których wyraz „uczestnictwo” ma być nosicielem pewnych demokratycznych idei i postulatów — że przedstawione tutaj pojęcie jest bezużyteczne. Było­by to niewątpliwie pomyłką, ponieważ takie ogólne i „neutralne” pojęcie jest punktem wyjścia różnicowa­nia rodzajów „uczestnictwa” stosownie do popełnio­nych i determinowanych przez określone czynniki ról społecznych, do wyodrębnienia różnych dziedzin , .ucze­stnictwa” oraz jego „społecznych sektorów” w postaci rozmaitych form zbiorowego życia ludzi.

W PIERWOTNYM UŻYCIU

Nie popełnimy błędu zaczynając od uwagi, że termin „uczestnictwo” w jego naukowych i praktycz­nych bieżących użyciach jest wieloznaczny, że pojęcie „uczestnictwo” jest obarczone niejasnościami.Zaznacza się to i potęguje w miarę coraz powszech­niejszego przenoszenia tego terminu na nowe tereny, na których poprzednio nie był spotykany (por. pkt 2). W pierwotnym teoretycznym użyciu socjologii ogólnej pojęcie „uczestnictwo” można uważać za założone po prostu w podstawowej kategorii „życia społecznego” jako zbiorowego życia ludzi, pozostających w interak­cji, za wyprowadzalne analitycznie z tego ostatniego pojęcia. Zdanie: „Ludzie uczestniczą w życiu społecz­nym” nie ma charakteru zdania syntetycznego; nie mówi nic takiego, co wychodziłoby poza definicję „ży­cie społeczne”, które jest społeczne ze względu na ludz­kie uczestnictwo.

PROBLEM UCZESTNICTWA

Problem „uczestnictwa” jest zdecydowanie dome­ną burżuazyjnej socjologii politycznej i nauki politycz­nej (nie wdajemy się tu w kwestię dyskutowanego nieraz wzajemnego stosunku tych dwóch dyscyplin). W tych to dziedzinach mamy do czynienia z wielością badań, zwłaszcza szczegółowych, na dany temat, zapo­czątkowanych i najszerzej prowadzonych w Stanach Zjednoczonych, ale stopniowo rozprzestrzeniających się na inne państwa. Jest zrozumiałe, że przede wszyst­kim te właśnie badania muszą być przedmiotem naszej uwagi.Juz; na pierwszy rzut oka można dostrzec tu różno­rodność używanej terminologii. Mówi się nie tylko o „uczestnictwie” tout court, ale także o „uczestnictwie politycznym” — co wydaje się zrozumiałe ze względu na szczególną dziedzinę zainteresowań tych dyscyplin.

MODYFIKACJE ZNACZENIA

Dzieje się to nie bez określonych modyfikacji jego znaczenia, które zresztą wtórnie wpływają na pewne dające się obecnie odnotować zmiany w sposobie stosowania tego terminu w samej burżuazyjnej socjologii, zwłaszcza politycznej. W modyfikacjach tych zaznacza się, z jednej strony, wartościujący aspekt afirmatywny („uczestnictwo” ja­ko element właściwy de facto wyłącznie burżuazyjnej demokracji i stanowiący o jej wyższości), z drugiej zaś — aspekt krytyczno-postulatywny, pozostający w związku ze zjawiskami, których terenem są współczes­ne państwa burżuazyjne, ich organy reprezentacyjne administracyjne, w tym administracyjno-gospodarcze, oraz masowe organizacje polityczne (w szczególności partie polityczne), zawodowe, grupy interesów itp. Zjawiska te i tendencje, znane pod nazwami ,.przewa­ga egzekutywy nad legislatywą”, „biurokratyzmu”, „technokratyzmu” (societe structuree, formierte. Gesellschaft), a nawet „refeudalizacji” (społeczeństwo plura­listyczne) i podobnymi, znajdujące swój wyraz także w określonych doktrynach społeczno-politycznych, uznawane bywają za zagrożenie demokracji.

NIEISTOTNE DLA ROZWAŻAŃ

„Uczestnictwo” jest terminem naukowym świeżej daty. Nie spotyka się go w tradycyjnej terminologii nauki prawa konstytucyjnego, teorii państwa ani w teorii (lub filozofii) politycznej. Ostatnio jednak na za­chodzie termin ten upowszechnia się zarówno w języku praktyki politycznej, jak i w naukach politycznych i bywa przenoszony na teren prawożnawstwa, a nawet przyjmowany w tekstach prawniczych2. Dzieje się to pod wpływem socjologii, z której zapożyczenia w in­nych naukach społecznych są obecnie nader częste, a w której pierwotnie ukuto ten termin, szczególnie w związku z teorią ról społecznych. Nie wnikając w nieistotne dla naszych rozważań odrębności różnych koncepcji socjologicznych, przez „uczestnictwo” rozu­mie się tutaj udział jednostki (polegający na określo­nym sposobie jej zachowania się) w procesie społecznej interakcji. Udział ten ma specyficzne cechy ze względu na zróżnicowane, uwarunkowane społecznie i sytua­cyjnie lub także osobowościowo — orientacje oraz oczelawania, związane z zachowaniem się własnym ijosób, z którymi pozostaje się w interakcji.